Afstudeerproductie

Rust en ritme in het klooster: de oplossing voor een opgebrande generatie?

Door Hannah Grout

Het is al sinds jaar en dag een van de kernwaarden van kloosters: gastvrijheid voor bevolkingsgroepen die behoefte hebben aan een plek van rust en regelmaat. Kloosterlingen hebben vanaf de zijlijn een nieuwe kwetsbare bevolkingsgroep zien ontstaan en veel kloosters doen hun best om deze te bereiken: jongeren. Is het doorbrengen van een paar dagen in een klooster dé oplossing voor deze generatie, bij wie stress en burn-out gerelateerde klachten eerder regel dan uitzondering zijn geworden?

Alle sociale media, 24/7 bereikbaar moeten zijn, een overvloed aan keuzes: allemaal zaken die er volgens psychologe Petra van der Heiden aan bijdragen dat het aantal jongeren met stressgerelateerde klachten dat bij haar aanklopt toeneemt. “Er is te weinig tijd om even tot jezelf te komen of om je te vervelen. Die verveling is niet meer van deze tijd. Als je op een terrasje zit en je gezelschap loopt even weg, komt meteen de telefoon erbij”, vertelt zij. Uit een rapport van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport blijkt dat in 2014 maar liefst 78% van de jongeren aangaf een hoge prestatiedruk te voelen, maar door onder meer het gewijzigde studiefinancierings-beleid is het aantal klachten bij studentenpsychologen de afgelopen jaren verder opgelopen.

Broeders en gasten tijdens de avonddienst in het Dominicanenklooster in Huissen.
Foto: Hannah Grout.

Minder religieuzen, meer bezoekers
De afgelopen tien jaar zag Aalt Bakker, directeur van Dominicanenklooster Huissen, steeds meer kloosters in Nederland noodgedwongen hun deuren sluiten door een te kort aan religieuzen, de vaste bewoners van deze kloosters. “We moeten zoeken naar hoe we deze plekken in de toekomst open kunnen houden, want maatschappelijk is er meer vraag en behoefte dan ooit”, vult hij aan. Bakker doelt hierbij op jongeren, die volgens hem te kampen hebben met een hoop levensvragen: “Wat wil ik met mijn opleiding bereiken? Hoe ga ik dat doen? Hoe draag ik bij aan een betere wereld en wat zijn mijn idealen? Dat zijn allemaal typische vragen die we hier vanuit jongeren horen.”

Dat het aantal religieuzen in Nederland in rap tempo afneemt, ziet ook theologe en pastoraal-werkster Lia Epskamp. In het klooster in Breda, waar zij werkzaam is, wonen nog 25 zusters waarvan de jongste 81 jaar oud is. Om die reden heeft het klooster ook geen gastenverblijf, daarvoor zijn de zusters te oud. In de contemplatieve kloosters – waar religieuzen afgesloten van de buitenwereld leven – neemt de aanwas volgens Epskamp nog enigszins toe, maar bij actieve kloosters – waar religieuzen ook buiten de kloostermuren bewegen – neemt het bewonersaantal alleen maar af.

Het zijn niet alleen meer kloosters die hun deuren moeten sluiten, ook veel kerken en parochies moeten opzoek naar herbestemming door de afnemende religieuze betrokkenheid in Nederland. Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat minder dan de helft van de Nederlandse bevolking, 49% om precies te zijn, zich in 2017 rekende tot een kerkelijke gezindte. Dat is 6% minder dan in 2010. Onder jongeren tussen de 18 en 25 jaar zegt 32,8% tot een kerkelijke gezindte te behoren.

Ondanks het dalend aantal religieuzen en mensen die zichzelf rekenen tot een kerkelijke gezindte, is er een opvallende ontwikkeling gaande: het wordt drukker in de gastenverblijven die zich binnen de kloosters bevinden. Lia Epskamp ziet de behoefte onder jongeren toenemen: “Vroeger waren rust, reinheid en regelmaat onderdeel van de opvoeding, nu is er kennelijk behoefte onder jongeren om deze stilte elders op te zoeken. Ik kan niet meer spontaan een weekend naar een gastenverblijf, dat moet ik best een lange tijd van tevoren reserveren omdat het steeds vaker vol zit.”

Inspelen op de behoefte
Epskamp is niet de enige wie dit opvalt. In Diepenveen is er twee jaar geleden speciaal voor jongeren een klooster opgezet om aan de grote vraag te voldoen. Dit klooster, Nieuw Sion, draait op een team van zeven vrijwilligers. De jongeren vormen de kloostergemeenschap. Catharinus van den Berg, een van de vrijwilligers, ziet allerlei verschillende jongeren voorbijkomen: “Er is eigenlijk geen pijl op te trekken. We hebben een student die in Groningen studeert, zijn scriptie moest afmaken maar constant afgeleid was. Dat doet hij nu bij ons. Ook woont er bijvoorbeeld een meisje dat kampte met een burn-out, daarna terug de wereld in ging en merkte dat dit veel te snel ging. Ze had meer tijd nodig om het nieuwe patroon in te laten slijten.”

Eén ding hebben de jongeren volgens Van den Berg gemeen: “Het leven gaat zo snel en het vindt onder zoveel druk plaats, dat ze hierheen komen om in de luwte te bepalen wat nou hun eigen keuzes zijn.” Vier keer per dag luidt de klok in Nieuw Sion. Waar je dan ook bent en wat je ook aan het doen bent, je gaat naar de kapel en houd je een kwartier lang niet bezig met iets anders dan de dienst. “Dat werkt ontzettend relativerend”, zegt Van den Bergh. “We zijn geneigd om onszelf en de wereld veel te serieus te nemen.” Nieuw Sion begon met vijf jongeren, inmiddels zijn dit er elf. “De eerste hebben we alweer uitgezwaaid, voor haar had het klooster gebracht wat ze ervan hoopte”, vertelt Van den Berg.

In Hilversum, op loopafstand van bushalte Monnikenberg, schuilt klooster Casella: ‘het huisje langs de weg’, zoals de zusters de plek zelf noemen. De zusters Augustinessen openden in 2013 de deuren van hun gastenverblijf in een oude boerderij gelegen naast het klooster, een plek speciaal voor jongeren. Zuster Mariella vertelt dat steeds meer jongeren het klooster weten te vinden: “In het begin hebben we nogal wat reclame gemaakt om Casella op de kaart te zetten, we hebben er veel in geïnvesteerd en op een geven moment gaat het balletje rollen. Jongeren horen van elkaar dat ze ons hebben bezocht, zo wordt de drempel vanzelf lager.” In onderstaande video legt zuster Mariella uit waarom een plek als Casella in de hedendaagse maatschappij volgens haar zo belangrijk is:

In het Dominicanenklooster in Huissen wonen nog vier broeders. De vergrijzing onder de monniken is ook hier in de afgelopen jaren van kracht geweest. In Huissen kunnen kloostergasten hun bezoek op verschillende manieren indelen. Zo is er de gelegenheid voor jongeren om deel te nemen aan een stilteretraite van een aantal dagen, alleen of in een groep. Directeur van het klooster, Aalt Bakker, vindt het ontzettend belangrijk om jongeren naar het klooster te trekken: “Het is heel belangrijk dat jongeren en studenten hier kunnen komen om rust en verstilling in hun leven te vinden.” Volgens Bakker moeten kloosters er wel voor waken dat zij authentiek blijven. “Maar we moeten wel met de tijd meebewegen, ons openstellen voor jongeren, of zij nou gelovig zijn of geen idee hebben waar we het over hebben: iedereen is hier welkom.” Dat laatste is volgens Bakker een belangrijk kloosterprincipe. In de onderstaande video vertelt Bakker hoe ze in Huissen proberen om een verblijf voor jongeren zo prettig mogelijk te maken:

De rol van religie
Het principe dat iedereen welkom is in het klooster, is bij veel jongeren geen bekend gedachtegoed. Het idee dat je een bepaalde religieuze achtergrond nodig hebt om een prettig verblijf te ervaren in het klooster komt vaak voor. Volgens theologe Epskamp is dit echter helemaal niet van belang: “Ik hoor juist vaak dat mensen zonder religieuze achtergrond graag het klooster bezoeken. Dit zijn wel vaak mensen die stilte zoeken of mensen die de omgeving mooi vinden en nieuwsgierig zijn naar het kloosterleven. Je hoeft je niet altijd verbonden te voelen met de gebeden. Schijnbaar worden mensen op een bepaalde manier geraakt door de soberheid, de eenvoud, de stilte en het gevoel van saamhorigheid. Waarden die in de huidige maatschappij ondergesneeuwd worden.”

Van den Berg herkent deze behoefte ook onder de jonge bewoners van Nieuw Sion: “Kloosters doen al 1600 jaar hetzelfde. Alleen zien ze steeds meer in dat mensen, ook mensen die totaal niets met de kerk hebben, toch kloosters opzoeken omdat ze daar iets geboden wordt dat ze missen. Iets dat de wereld niet meer heeft.” Jesse (24) en Berend (23), beide tot een aantal jaar terug geheel onbekend met het christendom, herkennen dit gevoel. In de onderstaande video’s vertellen zij over hun ervaringen:

Psychologe Van der Heiden juicht het alleen maar toe wanneer jongeren uit eigen beweging besluiten om voor een aantal dagen een klooster te bezoeken, of zij nou religieus zijn of niet. “Je kunt religieus zijn zonder een religie te hebben. Spiritualiteit is een groter geheel, het gaat om verbinding en verbonden zijn in een soort heilige ruimte waar je je eigen diepgang mag opzoeken. Het is er stil, je bent samen en het is eenvoudig”, vertelt Van der Heiden. Volgens haar is de zoektocht van jongeren vaak naar de heilige ruimte in henzelf. “Op stilteretraite gaan is echt iets anders dan een week in een huisjespark zitten. Het is meer dan ergens stil zijn, het is een verrijking voor je ziel”, vult zij aan.

Verdienmodel
Toch zijn er ook religieuzen die minder blij zijn met het toenemend aantal bezoekers. Een van de gastvrouwen van Abdij Koningsoord, Mirjam, vertelt aan de telefoon dat het gastenverblijf overvol raakt. “We zouden er zo een gastenverblijf bij kunnen bouwen. Maar de zusters vinden al dat er te veel invloeden van buitenaf komen. De meeste bezoekers zijn hier niet meer vanuit het geloof maar komen hier voor een bijzondere overnachting. Dit is niet wat de zusters graag zien, maar essentieel voor het klooster om te kunnen blijven bestaan.”

Theologe Epskamp ziet vaker dat kloosters alleen nog open kunnen blijven door de inkomsten van het gastenverblijf. Ook in Klooster Wittem in het zuiden van het land moest het gastenverblijf ervoor zorgen dat het klooster de deuren open kon houden, maar dit mocht niet baten. Dit verdienmodel geldt echter niet voor alle kloosters met een gastenverblijf. Nieuw Sion draait volledig op vrijwilligers en ook in Casella is geld nooit de reden geweest om het gastenverblijf te openen, benadrukt zuster Mariella. Het was juist de vraag van jongeren die de zusters Augustinessen hiertoe hebben bewogen. Volgens zuster Mariella biedt dit hoop voor de toekomst: “Voor ons en voor mij persoonlijk is het ontzettend bemoedigend en hoopvol dat er zoveel zoekende jongeren zijn die wij mogen ontvangen. Hierdoor zal ons verhaal doorgaan, wellicht op een andere manier dan voorheen, maar er zullen altijd zoekende mensen blijven die de kernwaarden van ons bestaan blijven zoeken en volgen.”

Niet voor iedereen
Een paar nachten in het klooster: het klinkt bijna als de magische oplossing voor alle problemen die spelen onder jongeren. Volgens Van der Heiden is het echter niet voor iedereen weggelegd: “Voordat je zo’n bezoek brengt, moet je wel een bepaald bewustzijn hebben over waar je precies aan begint. Vooral bij een stilteretraite kunnen jongeren zichzelf ontzettend tegenkomen. Het is best een radicaal iets om te doen: zomaar van de herrie in je brein naar de stilte, dan word je ineens ontzettend met jezelf geconfronteerd.” Volgens Van der Heiden kan het vooral een schok zijn dat je je niet meer met kleine dingen kan bezighouden, zoals met het beantwoorden van een appje. “Je zou het een soort verslaving kunnen noemen, waar je in een klooster van af moet kicken. Het vraagt wel wat van je.” Volgens Epskamp is een kloosterbezoek ook niet geheel vrijblijvend: “Je kunt absoluut genieten van de rust en het wandelen, maar de religieuzen vragen wel wat van je. Ze vinden het wel fijn als je je openstelt voor hun gebruiken en waarderen het als je de gebedsmomenten bijwoont.”